Beyniniz Hakkında Bilmeniz Gereken Temel Bilgiler

0
824

Çocukluk sol beynin sağ beyni daha az kontrol ettiği bir dönemdir. Sol beyni güçlü olan çocuklar ise genelde daha utangaçtır ve konuşmadan ya da bir şey yapmadan önce en az iki kez düşünürler.Sağ beyin sol beyinden önce gelişiyor. 4 aylık bir çocuğun yüzleri tanıması (sağ beyin işlevi). Sol beynin zaman içinde geliştiğini, küçüklerin yetişkinleri güldüren mantıklar yürütmelerinden de anlıyoruz.

T.K 9 yaşındadır. Babası bir gün bir şeye çok sinirlenir ve, “Bunu yaparsanız bir daha bana ‘baba’ demeyin!” der. Çocuk gayet ciddi ve birazda şaşkın bir şekilde babasına bakar ve, “İyi de, ne diyelim?” diye cevap verir.

Sol beyin; ardışık, mantıksal, matematiksel, konuşma ve dil öğrenme, gibi fonksiyonlarla yükümlüdür ve tekten tüme gider. Sol beyin mantıkla ilerler. Kuralları insan aklının mekanizmasıdır. Kanıtlar arar, sıralamaya güvenir. Düzenli işler. Maddeye güvenir. Somut, elle tutulabilir gerçeğin peşindedir. Bilimin sesidir.

Sağ beyin ise; hafıza, hisler, görüntüler ve farkında olmadığımız fonksiyonları yönetir, şekilleri tanır ve tümü görür. Sağ beyin sezgisel aklı üretir. Sol beynin aksine parçadan bütüne gitmez,. Sağ beyin yaratıcıdır, duygulara değer verir. Parçadan çok bütüne odaklanır. Sol beyin ise zincirleme öğrenme becerilerini taşır. Neden-sonuç ilkesine göre çalışır.

Beyincik (Serebellum)

Beyinciğin vücutla olan lişkisi, beyin-vücut ilişksi gibi çapraz değildir.

Beyinde sol yarım küredeki merkezlerden, sağdaki organlar; sağdaki merkezlerden ise, soldaki organlar yönetilir. Dolayısıyla beynin bir tarafında çıkan rahatsızlık vücudun karşı tarafında arızalara yol açar.

Halbuki beyinciğin sol tarafında meydana gelen arızalar, vücudun sol tarafında; sağ tarafındaki arızalar ise, sağ tarafta belirtisini gösterir. Beyincik, hareketin zamanlamasından, vücudun denge kontrolünden ve hatta bilişsel işlevlerin de zamanlamasından sorumludur.

Bu denge, vücutta meydana gelen motor faaliyetler ve bu faaliyetleri yapan dokuların ahenkli bir şekilde işlenmesini sağlar. Denge, bilhassa yürüme esnasında sağlanır. Ayrıca, ayakta durmayı sağlayan reflekslerin (proprioseptif) üst merkezi, beyinciktir.

Motor fonksiyonları (hareket fonksiyonları) bilinçli, düzenli yapılır. Ayrıca peşpeşe yapılan takip hareketleri (bir adımın öbürünü takip etmesi) beyincik sayesinde mümkün olur.

Beyinciği hasta olan kişi ayakta zor durur, iki tarafa sallanır, başı döner, düşmemek için ayaklarını yanlara açar, ölçüsüz sallanarak yürür.

Gözlerinin kapanması dengesizliği arttırmaz. Bir maksatla yapmak istediği hareketleri istemsiz ve düzensiz yapar. Birbiri ardına yapılan hareketleri de tam yapamaz.

Uzun müddet aynı halde durabilir ve adale gerginliği azalmıştır. Dururken ve hareket ederken vücut ve gözlerde titremeler olur.

Beynin özellikle hareketle ilgili bölümleri arasında işbirliği sağlar; beyincik olmadan özel kas hareketleri gerçekleşemez.  (topu hedefe atamaz )

Fiziksel koordinasyonu sağlar. Özellikle Matematik, müzik ve sosyal yeteneklerde etkilidir. Beyincik 20 yaşından önce gelişimini tamamlayan tek bölümdür.

Beyincik, dengenin ve kas hareketlerin-deki eşgüdümün sağlanmasından sorumludur.

Kaslardan ve tendonlardan gelen omirilikten geçen sinyalleri beynin daha yukarıdaki bölgelerine iletir; ayrıca kalp atışı ve solunum gibi otonom sinir sistemi işlevlerini yönetir.

Omurilik

Merkezi sinir sistemi; kararların verildiği, etraftan gelen verilerin yorumlandığı, algılamanın ve diğer bütün zihni fonksiyonların yerine getirildiği bölgeleri içeren karmaşık bir işlevsel yapılar bütünüdür.

Merkezi sinir sisteminin en “basit” kısmı, omurilik dediğimiz ve sırtımızdaki omur kemikleri arasında aşağıya doğru uzanan tüp şeklindeki yapıdır. Bu yapı, etraftan gelen bilgilerin merkezi sinir sistemine girdiği ve merkezden gelen emirlerin çevresel sisteme aktarıldığı yerdir.

Aynı zamanda, refleks dediğimiz, ani ve istemsiz hareketler de, bu organ tarafından kontrol edilir.

Refleks dediğimiz ani hareketler de, yine omurilik içindeki benzer devreler aracılığıyla, şuursuz ve hızlı bir biçimde cereyan ederler.

Şuursuzdur çünkü, hareket kararı beyinden değil, omurilikten gelir; ve hızlıdır, çünkü, beyine gidip geri dönmeye oranla çok daha kısa bir yol izler.

Eğer bu mekanizma omurilikten değil de beyinden yönetilseydi, yanlışlıkla bir sobaya dokunduğumuz zaman, elimizi ancak belki de ciddi biçimde yandıktan sonra oradan çekebilecektik!

Beyin Sapı

Bu yapı, bir çok alt birimden oluşan ve omuriliğe göre daha karmaşık hücre bağlantıları içeren bir yerdir. Anatomik olarak, omurilikle beyini birbirine bağlayan bir köprü gibidir.

Bu bölge, temel hayati fonksiyonların yürütülebilmesi için vazgeçilmez öneme sahiptir. Nefes alıp verme, kanın damarlarda dolaşması, kalbin atım düzeni, uyku ve uyanıklık, dikkat ve bunun gibi bir çok önemli etkinlik, beyin sapı dediğimiz bu bölgeden kontrol edilir.

Motor Kontrolde asıl görevi, farklı çalışan  kaslarını kontrol ederek dengeyi sağlamaktır .

Serebral Korteks

Serebral korteksin fonksiyonu, düşünme, istemli hareket, dil, sonuç çıkarma, algılamadır.

Sol serebral hemisfer, sağ elin kontrolü, konuşma ve yazma dili, bilimsel ve sayısal yetenek, düşünme ve mantık ve çözümleme gibi motor alanlara sahiptir.

Sağ serebral hemisfer ise sol elin kontrolü, görme ve hayal, müzik ve sanat yeteneği, yüzlerin ve üç boyutlu şekillerin tanınması ve idrakın tamamlanması gibi özelliklere sahip motor alanlar bulunur.

Lateralizasyon

Bir işlevin beynin bir tarafında daha fazla gerçekleşmesi için o tarafın yoğunlaşması anlamına gelir. (yanlaşma)

Sağ beyin                               Sol Beyin

Bütüncül düşünme                 İndirgemeci Düşünme

Duygular                                Matemetik

Sanatsal Faaliyetler                Planlama

Anlamlandırma                      Anlama

Sağ elini baskın olarak kullanan kişiler : 

Korpus Kallosum

Beynin iki yarımküresi arasında iletişimi sağlar. Ergenlik döneminde bu kısım verimli hale gelir. Ergenlik döneminde beynin içi :İnsan beyni yaşam içinde iki kere temel değişime uğrar. Bunlardan ilki ana rahminde diğeri ise ergenlik döneminde yaşanır. Ergenlik döneminde arka beyinden ön beyine doğru bir dizi hareketlilik başlar. (sinaptik bağlantı artışı)

Beyin Korteksinin lobları ve birleştirme işlevleri

  • Frontal lob : İstemli hareketler, davranışlar, algılama.
  • Temporal lob : Koku, işitme ve tat duyuları
  • Parietal lob : Duygusal algılama
  • Oksipital lob : Görme

Frontal lob

Planlama, karar verme, anımsama, vicdani muhakeme ve soyut düşünce gibi zihnin temel yürütücü işlevlerinden sorumludur.

Frontal lob istemli hareketlerin organizasyonu ve başlamasından sorumludur. Bu işlevler içine göz hareketleri de girmektedir.

Konuşmanın motor kontrolu dominant frontal lob işlevidir. Problem çözme, yargılama, plan yapma ve bir amaca yönelme frontal loblarla ilgili işlevlerdir.

Frontal lob üç bölgeye ayrılır:

  1. Motor Korteks
  2. Prefrontal Korteks
  3. Broca Alanı

Duysal sistemler, vücudun ve dış dünyanın iç prezantasyonudur. Harekete rehberlik etmek en önemli işlevlerindendir. Amaçlı hareket ancak motor merkezlerin, duysal merkezlerle bağlantıları sonucu gerçekleşebilir. Duysal sistemler, fiziksel enerjiyi nöral sinyallere dönüştürür. Motor sistemler nöral sinyalleri kas kasılma kuvvetine dönüştürür.

MotorSistemler-Organizasyon

Hiyerarşik yapı

  • Hareketin amacı, karar verme
    • Prefrontal korteks, singulat girus’un ön tarafı
  • Programlama
    • Bazal ganglionlar ve frontal korteks
  • Hareketin gerçekleştirilmesi
    • Frontal korteks, bazal ganglionlar, serebellum koordineli çalışır; emir Medulla Spinalisten geçer.

İstemli hareket

  • Hareket; primer motor korteks
  • Postural hazırlık ve ayarlama; supplementer motor alan
  • Planlama ; premotor korteks
  • Duysal bilginin sağlanması ve öğrenilmiş hareketlerin kullanılması; duysal assosiasyon alanı
  • İstemli hareket
    • Kortikospinal, kortikobulbar sistemler
  • Hareketin dengeli yapılabilmesi
    • Postür düzenleyici sistemler
  • Hareketlerin düzgün ve ince olabilmesi
    • Serebellum

Tekrarlayan, stereotipik basit hareketlerde tüm döngü kullanılmaz, sadece primer duysal alan ve primer motor korteks aktivite gösterir. Kompleks hareketlerde ise assosiasyon alanları da aktiftir.

  • Motor sistem yaparak öğrenir
  • Performans tekrarlarla artar
  • Kortikal plastisiteye bağlı
  • Öğrenildikten sonra motor programlar kolaylıkla, düzgün ve otomatik yapılır.

1.Motor Korteks

Kompleks motor aktivitenin organizasyonu ve ince hareketlerin doğrulukla gerçekleşmesi kortikal motor alanlarca sağlanır.

Motor korteks; kendi içinde her biri vücudun özel motor fonksiyonları ve kas gruplarının temsilini içeren üç alt alana ayrılır:

  1. Primer Motor Korteks
  2. Premotor Alan
  • Supplementer Motor Korteks

  1. Primer Motor Korteks
  • Düşük şiddetli uyaranlara yanıt
  • Tüm vücut prezantasyonu
  • Özellikle ince hareketleri yapan distal kaslarla ilgili tek eklemi ilgilendiren basit hareketler
  • Somatotopik prezantasyon (vücudun alt tarafı medialde yerleşmiş)
  • Yürüme ve diger beceri gerektiren hareketler
  1. Premotor Alan
  • Kompleks hareketler ve planlama
  • Kas gruplarını kontrol eder
  • Bazal gangliyonlarla beraber çalışır
  • Hasarında, kompleks hareketlerde uyumsuzluk, bimanuel hareketlerde zorluk

Bazal Ganglion

  • Beynin bu bölümü hareketlerin kontrolünde önemli bir yer oynar.
  • Kadınlarda, daha büyüktür.
  • Prefrontal Korteks için tam bir sekreter görevi görür. Alınan bilginin hangisine fazla önem verileceğini belirler.

 

Basal Ganglionların Fonksiyonları

  • Duygu, mantıksal düşünce ve davranışları birleştirici düzenleme
  • Çizgili kaslarımızın istemli hareketlerini kontrol etme,
  • İstenmeyen motor hareketleri bastırma
  • Motivasyonu arttırma
  • Zevk duygusunu oluşturma

Basal Ganglionların Fonksiyon Bozuklukları

  • Genelleşmiş anksiyete bozukluğu ve panik atak
  • Kaygıya aşırı duyarlı, kuruntulu mizaç
  • Fikir belirtme ve tartışmadan kaçınma
  • İstenç azalması, motivasyon kaybı
  • Sakarlık beceriksizlik
  • Tik bozuklukları

Basal Ganglionlar Fazla çalıştıklarında

Beynin bu bölgelerinde aşırı aktivite gözlenen kaygıya duyarlı, endişeli, kuruntulu insanlar stres karşısında baskı, boğulma hissi, ya da dona kalma/ kilitlenme tepkileri gösterirler.Bu duyarlılıkları nedeniyle, olayların olumsuz taraflarını daha büyütmek, fikir belirtmekten ve tartışmadan kaçınma tutumu sergilerler.

Basal GanglionlarAz çalıştıklarında

Basal ganglionlarda düşük aktivite gözlenen dikkat eksikliği olan insanlarda, kaza, yaralanma, sosyal açıdan yargılanma, dışlanma ya da küçük düşme riski taşıyan davranışlar korkusuzca yaşanır. Bu gibi durumlarda, hiperaktivite –aşırı hareketlilik hali- ile el becerisi gerektiren işlerde başarısızlık, sakarlık gözlenir.

  • Supplementer Motor Alan
  • Programlama
  • Yüksek eşik
  • İstemli hareket başlamadan önce dengeyle ilgili önlemler
  • Dengenin ve ince hareketlerin bilateral planlanması
  • Bilateral postural hareketlerin (aksiyal ve proksimal kaslar) kontrolünde görevlidir.

 

 

 

2.Prefrontal Korteks

Beyni asıl yöneten merkezdir. Davranış ve fikirlerde ölçüyü belirler. Beynin en geç gelişen bölümüdür. (Gençler bu yüzden daha çok sorunla karşı karşıya kalır)

Prefrontal Korteks ve Dikkat İşlevleri Dikkat Bileşenleri

  1. Uyaranın keşfedilmesi (odaklanma)
  2. Saptanan uyaranın kodlanması veya işlenmesi
  3. İlgili uyarana dikkat devam ederken diğer uyaranların filtre edilmesi
  4. Uygun olduğunda dikkatin kaydırılması
  5. İstemsiz kaymaların engellenmesi (distraktibilite)
  6. Giren bilgiye bir yanıt oluşturulması

Örneğin koşu esnasında çocuğun gelen komutla (düdük vb.),  önceden söylenmiş olan uyaranı yapıp (çömelip kalkma) koşuya aynı tempoda devam etmesi.

Prefrontal Korteks ve Yürütücü İşlevler

  • İşleyen bellek
  • Kendine yönelik konuşmanın içselleştirilmesi
  • Duyguların kontrolü, motivasyon ve uyanıklık durumu
  • Yeniden yapılandırma

Prefrontal Korteks Fonksiyonları

  • Dikkatin sürdürülmesi
  • Planlama
  • Muhakeme etme ve ahlaki yargı
  • Dürtü kontrolü
  • Organizasyon
  • Kişinin kendini izlemesi ve özeleştiri
  • Etkin problem çözme yeteneği
  • Eleştirel analitik düşünme yeteneği
  • İleriye yönelik düşünme yeteneği
  • Deneyim ve hatalardan öğrenme
  • Duyguları tanıma ve yaşayabilme
  • Limbik sistemin kontrolü
  • Empati
  • İşleyen- kısa süreli bellek

Prefrontal korteks fonksiyon bozuklukları

  • Dikkati sürdürmede yetersizlik ( Örn Dikkat Eksikliği Sendromu )
  • Kolay dikkat dağılması ,
  • Dürtü kontrol sorunları ( Hiper Aktivite Boz. )
  • Hiperaktivite
  • Zaman planlayamama, gecikme
  • Organizasyon ve planlama eksikliği
  • Duygusal donukluk  ( Şizofreni ve Duygu Durum Bozuklukları )
  • Uygunsuz dürtü ve yanlış anlama eğilimi
  • Azalan muhakeme yeteneği
  • Öğrenme güçlükleri
  • Kısa süreli bellekte sorun
  • Sosyal uyumsuzluk

3.Broca Alanı

Bu kısım motor konuşma bölgesidir. Bu bölge beynin alın (frontal) kısmının korteksinin arka tarafında bulunur. Kelimelerin ve kısa cümleciklerin ifadesi için motor kalıplarının oluşturulduğu bu bölgeye, Wernicke alanından gelen sinyallerle yorumlanan ve sentezlenen düşünceler aktarılır. İşte Broca alanı bu düşüncelerin kelimelere dökülmesinde ve bu dizilmiş kelimelerin ses tellerimize iletilmesinde rol alır.

Broca alanını bir sözcüye benzetebiliriz. Nasıl ki sözcü, alınan kararları en son hâliyle ilân eder. Ancak bu kararların son hâline ulaşılıncaya kadar birçok iş yapılmıştır ve son hâlini vermek kolay olmamıştır. İşte Broca alanına en son kararın getirilmesi işlemi, sebepler açısından çok kompleks sistemlerin çalışmasını gerektirmektedir.

Temporal lob

Dil ve bellek işlevlerinden sorumludur. İşitmenin algılandığı ve niteliklerinin (konuşma, müzik vb.) tanımlandığı beyin bölgeleridir. Özel bellek süreçleri ve konuşmanın anlaşılmasında işe karışır. Duygulanım ve cinsel aktivite de temporal lobla özellikle de limbik sistemle ilgilidir. (Müzikli ısınma harketleri)
Primer Birincil İşitme Alanı

Primer işitme alanının ön bölümü düşük frekanslı sesleri, arka bölümü ise yüksek frekanslı sesleri duymamızı sağlar.

Sekonder İkincil İşitme Alanı

Bu alan, gelen seslerin algılanması ve diğer duyu bilgileriyle etkileşimi ile ilgilidir.

Wernicke Alanı

Konuşma açısından dominant olan hemisferde, bu alan anlamlı konuşma üretme ve anlama yeteneği açısından kritik bir rol oynar. işitilen (işitsel) yada okunan (görsel) sözcüklerin algılanması ve anlaşılması Wernicke alanında olan bir işlemdir. Bu alanın ayrıca hafıza ve duygu işlemlerinde de rolü vardır.

Parietal lob

Duyu, görme uzayı içindeki bağlantıları oluşturma, algılanan uyaran ve nesnelerin yön ve mekan (uzamsal) olarak yerleştirildiği sağ, sol ayrımını yaptığımız, okuma/yazma/ aritmetik yeteneklerimizin yer aldığı beyin bölgeleridir.

Primer Somatik Duyu Merkezleri

Talamustan lifler aracılığıyla gelen genel somatik duyuların algılandığı yerdir. Vücudun karşı yarımını temsil eder.

Sekonder Somatik Duyu Merkezi

Bu merkezde bilgiler, talamustan ve diğer hemisferdeki primer somatik duyu merkezinden gelir. Böylece bir taraftaki sekonder somatik duyu merkezindeki vücut kısımları 2 taraflı olarak temsil edilir.

Parietal Lobun Arka Tarafında Matemetik, Parmak Sayma Alanı

Asosiasyon Alanı

 

Parietal lob beynin birincil somatosensoriyel alanını içerir. Multimodal sensoriel uyaranların integresyonu, yorumlanması ve algısı parietal lob tarafından kontrol edilir. Beden pozisyonu, beden imajı, büyüklük, şekil, bir objenin yapısı, ağrı, dokunma, basınç, ısı gibi karmaşık duyusal uyaranların ayrılmasından da sorumludur.

Oksipital lob

Görsel algılamadan sorumludur. Oksipital loblar, görme ve görülen nesnenin niteliklerinin (renk, şekil vb.) tanımlandığı beyin bölgeleridir.

Talamus

Beynimizin tam ortasında bulunan ve son derece merkezi bir görev üstlenen hücre kümesidir. Beynin 4 duyu (koku duyusu dışında) sayesinde algıladığı uyaranları süzgeçten geçirmek ve öncelikli olanları sıralayarak diğer uyaranları göz ardı etmemizi sağlamaktır. Özetle talamus, gelen duyusal uyarıların, ilgili üst korteks merkezlerine iletilmeden önce toplandığı, bir duyusal iletim istasyonudur.

Hipotalamus

Vücudun kendiliğinden, istem dışında olan, çalışmasını düzenler. Hipotalamus için beynin beyni olduğu söylenir. Beynin insanlaşmamış özelliklerini kontrol eder diyebiliriz. Aynı hayvanlarda olduğu gibi saldırganlık, öfke, korku, iştah vb.. temel varoluş özelliklerini belirler. 5 temel duyuyu diğer beyin bölümlerine ve bedene tanıtır. Hipotalamusun yardımı olmadan insan bu duyuları anlayamaz, çağrışım yapamaz. Tüm hormonların düzeyini kontrol eder. Kan basıncını (tansiyon) ayarlar. Kalp hızını ayarlar. Uyku döngüsünü sağlar. Açlık ve susama hissini kontrol eder.  Yeme dürtüsünü yaratır. Mesane çalışmasını düzenler. Uyanıklılık ve enerji durumunu belirler. Vücut ısısını kontrol eder.

Hipokampus

Öğrenilen bilgilerin veya yaşanan olayların, hafızada pekiştirilmesinden sorumlu olan beyin bölgesine “Hipokampus” adı veriliyor. Hipokampusun hemen yanında bulunan temporal beyin lobu (şakak bölgesi) ise, hipokampusun diğer beyin bölgeleriyle ve özellikle de serebral korteks (beyin kabuğu) ile iki yönlü bağlantısını sağlıyor.

Amigdala

Duygusal beyin de denen bu bölüm korku, kızgınlık gibi verilerle ilgilenir. Yetişkinlerde rasyonel beyin olan Prefrontal Korteks daha fazla aktivite gösterirken ergenlikte, duygusal beyin etkindir. Hipotalamusa öğrenilmiş duyguların ifadesini yansıtarak ona uygun beden yanıtının verilmesini sağlar. Duygusal hafızanın depolandığı yerdir.

Singulat Girus

Frontal lobun altında yeralır. Düşüncede seçenekleri gözden geçirilmesi için dikkatin farklı yönlere kaymasını, güvenlik hissini, olayları esnek bir biçimde kavramamızı sağlar. Değişiklik ve yeniliğe uyum sağlamak onun işidir. Diğer bir özelliği insanlarla olan işbirliğini ve davranış modelini sağlamaktır. Oyun çağında bilişsel ve davranış gelişimine katkıda bulunur.

 

 

Singulat girusun fonksiyonları

  • Dikkatin dönüştürülmesini sağlamak
  • Bilişsel (akılcı düşünce yapısı) esneklik
  • Uyumluluk
  • Düşünce akışının birinden diğerine hareketine yardım
  • Seçeneklerin farkedilmesini sağlamak

Singulat girusun fonksiyon bozuklukları

  • Geçmişte yaşanan olaylara takılma
  • Belli bir düşünce ya da davranış biçimine takılma ( örn: Obsesif Kompulsif Bozukluklar )
  • İsyankar davranışlar ve tartışmacı tutum
  • Bağımlı davranış biçimi (örn: alkol- madde bağımlılığı ve yeme bozuklukları)
  • Bilişsel katılık inatçılık

Dikkatin farklı türleri mevcuttur:

Uzamış dikkat: Uzun bir süre boyunca gelecekle ilgili hedefleri de planlayacak şekilde dikkatin odaklanmasıdır. (örn: bir maça odaklanmak-kazanmak).

Yönlenmiş dikkat: Geniş bir seçenekler grubu içerisinden belli bir uyaranın ya da özelliği bilinçli olarak seçmektir. (örn: musluk contasını sıkıştırmak için alet çantasından ingiliz anahtarını almak).

Seçici dikkat: Kişisel ya da pratik nedenlerle dikkati belli bir uyarana yöneltmektir. (örn: oyun esnasında arkadaşlarıyla konuşurken kendi adının söylendiğini duymak)

Bölünmüş dikkat: Aynı zamanda birden çok şeye yönelmek ve hızlı bir biçimde birinden diğerine geçmektir. (örn: aynı anda pas atıp sonrasında dublaj-savunma yapmak gibi)

Odaklanmış dikkat: Özellikle bir uyarana ya da göreve yoğunlaşmaktır. (örn: turnike atışı yapmak gibi)

KORTİKAL BÖLGELER ARASI İLETİŞİM VE DAVRANIŞ

 

 

 

Yorum Ekleyebilirsiniz