Hareket Gelişimi

0
594

HAREKET GELİŞİMİ

Anne karnından başlayarak ölüme kadar devam eden süreçte insan vücudunda pek çok büyüme, gelişim ve değişimler yaşanmaktadır. Doğumla beraber daha spesifik görünen hareket yaşantıları önceleri refleksif bir yapıda iken, zamanla bazı faktörlerin devreye girmesiyle yerini bilinçli davranışlara bırakmaktadır.

Boy ve ağırlıkta meydana gelen değişikliklerle büyüme, vücudun bütün bölümlerinde yapısal ve fonksiyonel olarak meydana gelen değişikliklerle de gelişim süreçleri, özellikle doğumla beraber hızla başlamaktadır. Hızla büyüyen ve gelişen vücudun kontrolü, beyin ve ona bağlı mekanizmalar tarafından yapılmaktadır. Gittikçe farklılaşan bünyenin idaresi, beslenmesi, savunulması ve sosyal bir varlık olması motor hareketlerin gelişmesini gerektirir.

Bir nesneyi yakalama, vurma, fırlatma, itme, çekme, yürüme, koşma, sallanma, sıçrama, yuvarlanma v.b. gibi hareketler çocuğun motor davranışlarından bazılarıdır. İlk zamanlar basit motor hareketler reflekslerle ortaya çıkarken çocuğu sosyal bir varlık olmanın nedeni yapan bilinçli edinimler zamanla reflekslerin yerini alır. Doğru yürüme, koşma, sıçrama v.s. gibi hareket davranışları başlar.

Büyüyen ve gelişen vücutla beraber motor hareketler de gelişim göstermektedir. Örneğin, çocuk emeklemeden yürüyemeyeceği gibi yürüyemeden de koşamayacaktır. Kavramadan atamayacağı gibi atamadan da yakalayamayacaktır.

Okul çağına giren çocuk aile hayatının dışında, başka akranlarıyla birlikte olma, aynı hareketleri yapabilme gibi pek çok yeni yaşantılarla karşılaşır. Çocuk okula başladığının ilk günlerinde anne-babasını arar ve onlarla paylaştıklarının arayışı için sık sık ağlar ya da ailedeki yaşantısından örnekler sergiler. Örneğin, babasıyla topa nasıl vurduğunu, oyuncağını nasıl kullandığını, annesiyle nasıl kibrit kutusunu açtığını ve kibriti yaktığını, kalemi nasıl tuttuğunu, çantayı nasıl kaldırdığını yaşantılarıyla ortaya koyar. Fakat zaman geçtikçe sınıftaki arkadaşlarının, öğretmeninin aynı ama değişik hareketleri ile motor davranışlarında belirgin bir farklılaşma başlar. Büyüme ve gelişimin ilk çocukluk yıllarına göre oldukça yavaş olduğu bu dönemde (6-9) temel motor davranışlar gittikçe daha kontrollü ve becerili hale gelir. Okul yıllarının sonlarına doğru motor davranışlar daha çok özel hareket becerilerine yönelmiş olur.

Motor (Hareket) Gelişim Nedir?

“İnsan organizmasının çevresiyle etkileşimini yansıtan motor davranışların zamanla değişimi” (Wickstrom; s. 3),

“Fiziki büyüme ve merkezi sinir sisteminin gelişmesine paralel olarak organizmanın isteme bağlı hareketlilik kazanmasıdır” (Güven; s. 86).

Bu tanımlardan da anlaşıldığı gibi kas, kemik, sinir sistemi, beyin gibi vücut organlarının büyümesi ve gelişmesiyle organizmanın hareket edebilme yetenekleri motor gelişimle ilgili yaklaşımların birleştiği noktalardır.

Motor gelişim farklı bir büyüme ve gelişim süreci değildir. Büyüme ve gelişme sürecinde ortaya çıkan her yeni durum motor gelişimle de ilgilidir.

Motor gelişim ve fiziksel büyüme birbirine bağlıdırlar. İki yaşından altı ve yedi yaşına kadar olan çocuklar koşmak, atlamak, zıplamak, atmak ve yakalamak gibi temel hareket aktivitelerini yaparlar. Bu hareketler ileri düzeyde sıkça sporla bağlantılı becerileri oluşturur. Temel motor becerileri yapmadaki başarısızlık çocukların üzerinde uzun süreli negatif etkiler gösterebilir ve bu becerilerin yokluğu, grup oyunlarına ve okul yıllarından yetişkinliğe kadar diğer sporlara katılmaktan alıkoyabilir.

Motor becerilerin gelişimine verilen önemin pek çok faydaları vardır. Bu, çocuğun hareket için arzu ve ihtiyaçlarını tatmin eder. Egzersiz, kasları geliştirir, kalbi güçlendirir ve aerobik kapasiteyi arttırır. Tekrarlanan alıştırmalar çocukların dikkat sürelerini geliştirmesine yardım eder. Pek çok çocuğun kognitif öğrenmesi motor aktivite süresince olur. Aktiviteler süresince ve sonrasında yapılan konuşmalar ve öğrenilen yeni terimler dil gelişimini arttırır. Oyunlar ve diğer hareket denemeleri sırasındaki olumlu kişiler arası etkileşimler sosyal gelişimi ilerletir. Başarı merkezli ve gelişimsel olarak uygun aktivitelere bağlı katılım iyi bir benlik kavramının gelişimine yardım eder (Benelli; s. 217). Motor becerilerin gelişimine verilen önemle bu ve benzeri faydalar daha da arttırılabilir.

Motor gelişim süreci, hareket etmek için gerekli olan yeteneklerin gelişimini ve sonuçta motor becerilerin kazanılmasını içine alır (Wickstrom; s. 4). Motor beceriler sinir-kas sisteminin seviyesine bağlıdır. Bedensel hareketlerin ardında bir takım fiziksel özellikler yatar. Örneğin; süratin temelinde metabolik faaliyetler ve kas kuvveti yatar. Becerinin temelinde ise, nöromüsküler sistem vardır. Sinir-kas sisteminin görevi, hareketi düzenlemektir. Becerinin gerçek seviyesi sinir-kas sisteminin gerçek seviyesine bağlıdır (Istvanfi; s. 135). Sinir-kas sistemleri koordinasyonunun gelişmesi de psiko-motor alanı oluşturur (Tamer; s.4).

Bir hareketin motor beceri olabilmesi için; makul ölçüde karmaşık olması ve öğrenme süreci gerektirmesi gibi özellikler taşımalıdır (Kasap; s. 130). Bu nedenle motor becerileri refleksif davranışlardan ayıran en önemli özelliklerden biri öğrenmedir.

Bebeklik ve çocukluktaki gelişim açık uçlu bir sürecin temelidir. Hayatın ilk yıllarında neler olduğunu bilmek hayat boyu motor gelişim kavramını anlamada gerekli bir temeldir. Birikmiş deliller gösterir ki gelişim aşamaları bütün çocuklar için aynı ve tahmin edilebilirdir. Fakat spesifik değişikliklerin ortaya çıkma oranı bir çocuktan diğerine farklılık gösterir. Nöromüsküler gelişim, baştan ayaklara (cephalocaudal) ve bir proksimodistal yönü takip eder ve büyükten küçüğe doğru ilerler. Fiziksel büyüme ve nöromüsküler gelişime ait bu genelleme yaşla bağıntılı değildir. Fakat motor becerilerin kazanılmasının ilk yıllarında nelerin olabileceğini anlatan bir ipucudur (Wickstrom; s.4). Bunun yanında çeşitli ırklardaki ve toplumlardaki çocukların motor gelişimlerinde bazı farklılıkların olduğu ve yetişkinlik döneminde de devam ettiğini (Özer; s.4) gözardı etmemek gerekmektedir.

Hareket, insan-çevre etkileşiminin ilk ve temel bir formudur. Özellikle hayatın ilk iki yılında oluşan hızlı fiziksel büyüme bunun kanıtıdır. Çocuk gittikçe kaba hareketleri kontrol ederken motor hareketleri oluşturmada yetenek kazanır. Çocuğun hareket sahası emeklemekten sürünmeye doğru ilerledikçe hızla büyür. Yürümeyi öğrenmek çocuğun çevresini keşfetmesine geniş imkanlar sunar ve motor davranışlarını arttırmada onu cesaretlendirir (Wickstrom; s.4). Böylece, yürümeyi başarmak çocuğun diğer insanlara olan bağımlılığını azaltan bir faktör olarak  karşımıza çıkar (Oktay; s. 31). Doğumdan itibaren kazanılan her yeni motor davranış yerini bilinçli ve daha doğru hareketlere bırakacaktır.

Yürümeye yeni başlayan çocuk sık sık düşer, kalkar. Ayak, bacak, kalça ve karın kasları bir çok tekrarlardan sonra görevini öğrenebilir (Sel; s.15). Çocuğun motor hareket denemeleri yanında oynadığı oyunlar da gelişimin temel taşını oluşturur (Saker; s.6). Doğumdan itibaren refleksif davranışlarla başlayan motor gelişim, ilerleyen aylarda ve yıllarda bilinçli ve doğru motor davranışlara yerini bırakmaktadır.

Genel motor gelişim eğrisinin ilk çocukluk döneminde (2-6 yaş) beden oranları değişime uğrarken, koşma, zıplama, tırmanma ve fırlatma gibi hareket becerilerinde etkili bir eşgüdüm yaşanır. Orta çocukluk döneminde (6-14 yaş) ise; erkekler ve kızlar arasında belli belirsiz farklılıklarla kararlı bir hızla büyümeye (Gander ve Gardiner; s. 314), ergenlik çağını yaşamaya başlayan ergen, beden yapısı ve yürüyüşü dolayısıyla mahçup ve utangaçlık çeker (Jersild; ss. 73-74). Görülüyor ki, ilk çocukluk döneminde insan hayatının önemli hareketlerini meydana getiren hareket becerileri doğru öğrenilmesi gereken hareket davranışlarıdır. Adolesanla vücuttaki ani değişiklikler bu temel becerileri yapabilmede de önemlidir. Çünkü, ilk ve orta çocukluk döneminde oldukça başarılı bir şekilde yapılabilen temel beceriler ani vücut değişiklikleriyle unutulmakta ya da yapılamamaktadır. Önceleri doğru yürümeyi başarabilen çocuk, adolesan dönemindeki beden yapısı ve bundan kaynaklanan yürüyüşüyle utangaçlık çekebilmektedir.

Motor Gelişim Dönemleri

Normal gelişim gösteren her çocuğun motor gelişim aşamaları vardır ve kendine göre bir sıra takip eder. Fakat bu, bütün normal gelişim gösteren çocukların aynı motor gelişim aşamalarından geçmesi demek değildir.

Bütün çocuklar motor gelişim aşamalarının çeşitli hareket gelişimi için belirlenen tam bir sırayı takip etmeyebilir. Her bir aşama için belirlenen ortalama yaş grubuna da girmeyebilirler. Örneğin; 9 yaşındaki bir çocuk için bir alanda genel veya spesifik hareket aşamasında olmak ve başka bir alanda da temel hareket modeli aşamasında olmak mümkün olabilir (Gallahue ve Diğerleri; s. 7).

Gallahue ve Luedke motor gelişimi piramidal olarak altı aşamada ele almaktadırlar (Gallahue ve Diğerleri; ss.6-12):

Özel Beceriler

(Lise ve Yetişkinlik)

(14-?)

 

Özel Hareket Becerileri

(6-8. Sınıf)  (11-13 yaş)

 

Genel Hareket Becerileri

(3-5.  Sınıf)   (8-10 yaş)

 

Temel Hareket Modelleri

(Okul Öncesi 2. Sınıf   2-7 yaş)

 

Gelişmemiş Hareket Yetenekleri

(Bebeklik   0-2 yaş)

 

Refleks Davranışlar

(Cenin Bebeklik   5 aydan 1 yaşa kadar)

 

Refleks Davranışlar

Gelişen fetüsün ilk hareketleri refleksiftir. Bunlar vücudun isteksiz hareketleridir. Reflekslerin bir çoğu sonradan ortaya çıkacak olan istekli hareketleri andırırlar ve postüral refleksler olarak isimlendirilirler. Diğer hareketler ise ilkel hareketlerdir.

Yeni doğan bireyin refleksleri ilkel ve duruşa ilişkin olmak üzere iki grupta toplanabilir. Birincil refleks hareketlerinin (emme, arama, yakalam, sarılma) beslenme ve korunma işlevi vardır. Duruşa ilişkin refleksler, daha sonraki istemli davranışlara görünüş açısından benzemekle birlikte tümüyle istem dışı hareketlerdir (Özer, D. ve Özer, K., 1998, s.92).

Birincil Refleksler: Moro, arama ve Emme, el-ağız, asimetrik tonik boyun, simetrik tonik boyun, kavrama, plantar ve babinski reflekslerini içerir. Bu reflekslerin beslenme ve korunma amaçlı işlevleri vardır

Duruşa İlişkin Refleksler: Sürünme, boynu ve bedeni çevirme, çekme, paraşüt ve propping, ilkel adımlama, yüzme refleksleridir (Özer, D. ve Özer, K., 1998, s.92).

Gelişmemiş Hareket Yetenekleri

Bebeğin ilk istekli hareketleri gelişmemiş hareketler olarak adlandırılır. Gelişmemiş hareket yetenekleri çocuğun hayatının ilk iki yılı boyunca gelişen hareketlerdir. Bebeklik boyunca gelişmemiş hareketlerin etkili ve yeterli gelişimi ilerideki zor hareket formları için temel yapının oluşumuna yardım eder.

Temel Hareket Modelleri                          

Hayatın ilk iki yılı boyunca geliştirilmiş, gelişmemiş hareket modellerinin bir uzantısıdır. Genellikle 3. yılda (2 yaş) gelişmeye başlar ve 7. yaşa kadar (2. Sınıf) devam eder. Bu yıllar çocukların kendi vücutlarının hareket potansiyellerini koşarken, sıçrarken, fırlatırken, yakalarken ve vücutlarını dengede tutarken denedikleri ve keşfettikleri yıllardır.

Genel Hareket Becerileri

Temel becerileri genelleme yeteneği hemen hemen 8 yaşında başlar (3. Sınıf) ve aşağı yukarı 10 yaşına (5. Sınıf) kadar devam eder. Genel hareket becerileri temel performansta görülen elementlerin aynısına sahiptir. Gelişimin bu aşamasında çocuklar bireysel, ikili ve takım etkinliklerinde önemli olan spor becerileri ile ilgilenmeye başlarlar. Bir önceki aşamada geliştirilmiş olan temel hareket modelleri bu aşamada spor becerilerinin öğrenilmesinde uygulanır. Spor becerileri, temel hareketlerin daha karmaşık ve spesifik formlarda ayrıntılı bir şekilde işlenmesidir. Bu aşama bir çok spor dallarında gerekli olan beceri düzeyinin ve dans etkinliklerinin geliştirildiği aşamadır.

 

Özel Hareket Becerileri

Spesifik haraket becerileri bir önceki aşamada vurgulanan hareket becerilerinin bir uzantısıdır. Bu aşama boyunca doğruluk (dikkat), beceri ve form özellikler üzerinde daha çok durulmaktadır. Daha kompleks spor becerileri iyileştirilir ve ileri etkinliklerin yapılmasında kullanılır. Spesifik hareket becerileri aşaması kabaca ortaokul yıllarında; 11 yaşından 13 yaşına (6.sınıftan 8. sınıfa ) kadar olan dönemi kapsar.

Özel Beceriler

14 yaşından başlar ve yetişkinliğe kadar devam eder. Bir çok yönden spesifik beceri gelişimine benzerdir. Fakat özel beceri gelişimi spesifik bazı becerilerin sınırlı bir kısmını alıştırma yaparak ve daha yüksek performans seviyesine ulaştırmak için mükemmelleştirme üzerinde  durur. Performans düzeyi bireyin yeteneklerine, özel hareket becerilerinin derecesine bağlıdır ve olimpik, üniversiteler arası ve okullar arası yarışmalardan birey tarafından boş zaman aktiviteleri olarak seçilmiştir. Performanstaki mükemmeliyet kişisel standartlara göre değişir.

Motor Hareketlerin Kategorileri

Doğumdan itibaren, yürür, koşar, zıplar, sürünür, top fırlatır, ağırlık kaldırır, iter, çekeriz. Hareketlerimizin kendi içlerindeki bütünlüğü kadar, hareketlerimiz arasında da ilişkiler vardır. Örneğin; bir nesneyi kaldırabilmemiz için öncelikle onu kavramalıyız. Bir topu yakalayabilmemiz için onu tutmalıyız. Özellikle çocukların fazla gelişmeyen hareketlerinin adolesan dönemine kadar olan dönemi önemlidir.

Bebekliğin gelişmemiş hareket yeteneklerinden ergenlik ve yetişkinliğin özel hareket becerilerine kadar geliştirilmesi gereken hareketlerin 3 ana kategorisi vardır: Lokomasyon, Maniplasyon ve Stabilite. Bu terimler, ilkokul ve anaokulu müfredatının düzenleyici merkezi olarak hizmet ederler (Gallahue ve Diğerleri; ss. 11-12). Hareketlerdeki bu kategoriler eğitim programlarındaki yerini almalı ve eğitimciler tarafından hareket analizlerinde kullanılmalıdır.

Lokomotor hareketler

Lokomasyon, vücudun zemindeki belirli bir noktadan bir başka yere doğru hareketidir. Yürümek, koşmak, sıçramak, zıplamak, kaymak veya atlamak lokomasyonun içindedir. Hareket kategorisi stabilite ile birlikte gelişir. Lokomasyonun etkili formlarına geçmeden önce stabilitenin temel yönleri üzerinde uzmanlaşılmalıdır.

Lokomotif (büyük kas) becerilerinden bazıları aşağıda verilmiştir (Hammet, 1992; İnan, 1998, s. 1):

  • Yürümek
  • Koşmak
  • Atlamak
  • Sıçramak
  • Hoplamak
  • Sekmek
  • Tırmanmak
  • Kaymak

Non-lokomotor hareketler

Bu hareketler genelde durur halde yapılan hareketlerdir.

  • Bükülme
  • Germe
  • İtme
  • Çekme
  • Salınım
  • Burgu-dönme

Manipülatif hareketler

Manipülasyon, el ve ayakların kullanılmasıyla nesnelerden güç (kuvvet) alma ve onlara güç (kuvvet) uygulama ile ilgilidir. Fırlatma, yakalama, tekmeleme, sıkıca tutma ve çarpma işleri manipülasyonun içindedir. Manipülasyon aynı zamanda ilikleme, kesme, yazı yazma gibi ince motor kontrolleri gerektiren işlere de karşılık gelir.

Büyük kas manipülatif yetenekleri bir şekilde lokomotor ve stabiliteden daha sonra gelişmeye eğilimlidir. Bir çok manipülatif hareketler hem stabilite hem de lokomasyon hareketlerini içine alır.

Manipülatif (küçük kas) becerilerinden bazıları aşağıda verilmiştir (Hammet, 1992; İnan, 1998, s. 84):

  • Yuvarlamak
  • Atmak ve Yakalamak
  • Fırlatmak
  • Zıplatmak
  • Vurmak
  • Tekmelemek
  • İliklemek, Makasla Kesmek v.s

Stabilite hareketler

Stabilite, bireyin dengesini yer çekimine karşı koruma yeteneğidir. Stabilite, denge kavramından öteye uzanır ve bir çok doğrusal hareketler ve bireyin dengesini kontrol altında tutmasının çok önemli olduğu çeşitli eksensel hareketler ve duruşları kapsar. Stabilite, insan hareketinin en temel formudur. Bütün etkili hareketlerin temelidir. Hem lokomasyon hem de maniplasyon kategorilerinin içine yayılır.

Hareketlerde stabilite (kararlılık) ne kadar yüksek olursa o kadar etkili hareket edilmiş olunur. İnsan vücudunun dengesini sağlayan serebellar palsi stabilitenin yerine getirilmesinde önemli bir rol oynamaktadır.

Stabilite (kararlılık) becerilerinden bazıları aşağıda verilmiştir (Hammet, 1992; İnan, 1998, s. 52):

  • Yuvarlanmak
  • Emeklemek ve Sürünmek
  • Duruşlar
  • Denge
  • Ağırlığı Transfer Etmek
  • Asılmak ve Sallanmak
  • Denge postürleri
  • Eksensel hareketler
  • Tersine hareketler

Kombine hareketler

Birkaç beceriyi içinde bulunduran hareketlerdir.

  • Voleybolda blok
  • Teniste forhand vuruş
  • Basketbolda şut

Yaşlara Göre Motor (Hareket) Gelişim

Bebeklik (0-3 Yaşlar):

Bebeklerin doğumdan sonraki hareketlerinin refleksif olduğu bilinmektedir. Beyin ve merkezi sinir sisteminin gelişmesiyle istemli hareketler gelişmektedir.

Normal bir bebek 4 haftalıkken; bir nesneyi görsel olarak takip edebilme, 16 haftalıkken; başı dengede tutabilme, 28 haftalıkken; yakalama ve nesneleri kullanabilme, 40 haftalıkken; gövdeyi kontrol edebilme sonucunda oturabilme ve emekleyebilme, 52 haftalıkken; bacaklar ve ayakların kontrolü sonucunda ayakta durabilme ve ortalıkta dolaşabilme yeteneğini gösterir (Krech ve Diğerleri; s. 41). Bebekler, bedenlerinin bölümlerini hareket ettirmeyi sağlayan bir genel yetenekle ve refleks adı verilen önemli bir kurulu, davranışsal tepkiler dizisiyle birlikte doğarlar (Gander ve Gardiner; s. 124). Motor beceriler başlıca refleks yapıdadır. Bazı ilkel refleksler -moro sıralama, kavrama ve yerleştirme-santral sinir sistemi tarafından inhibe edilirken, uzanma, yürüme ve tırmanma gibi diğer istemli temel motor beceriler gelişir (Nelson; s. 11). Görülüyor ki, motor gelişim ilk çocukluk döneminin ilk döneminde refleksif yapıda iken ilk çocukluğun son döneminde organizmanın diğer bölümlerinin gelişmesiyle istemli motor beceriler de gelişmektedir.

Bebeklik döneminin motor hareketleri şu şekilde sınıflandırılabilir (M.E.B.;ss. 45-50, Fişek ve Yıldırım; ss. 20-23):

  • Yüzükoyun yatarken başını çok kısa bir süre kaldırır.
  • Kucağa alındığında başını yaklaşık 5 saniye dik tutar.
  • Elinin yanındaki nesneyi yakalar.
  • Uzaktaki bir nesneyi almak için koluyla hamleler yapar.
  • Eline yerleştirilen bir nesneyi tutar.
  • Otururken başını düşmeden tutar.
  • Destekle kısa bir süre oturabilir.
  • Yüzüstü ise kollarına dayanarak, sırtüstü yatıyorsa baş ve omuzlarını kaldırır.
  • Kollarının altından tutulduğunda ağırlığını bacaklarına verir.
  • Uzaktaki nesneyi yakalar.
  • Kısa bir süre kendi başına desteksiz oturabilir.
  • Yüzükoyun iken sırtüstüne döner.
  • Sırtüstü yatarken dönüp yüzüstü yatabilir.
  • Destekle oturur.
  • Yüzükoyun yatarken bacaklarıyla vücuduna yön vererek ileriye ya da geriye doğru sürünür.
  • İki eliyle iki nesneyi alır.
  • Desteksiz oturur.
  • El ve dizleri üzerine emekler.
  • Baş ve herhangi bir parmakla nesneleri kavrar.
  • Sırtüstünden oturur duruma geçer.
  • Eşyalara tutunarak ayağa kalkar.
  • Baş ve işaret parmağıyla küçük nesneleri kavrar.
  • Elleri ve dizleri üzerinde hızlı bir biçimde emekler.
  • Eşyalara tutunarak yürür.
  • Ayakta yardımsız bir şekilde durur.
  • Ellerinden tutunca yürür.
  • Çömelme durumundan ayağa kalkar.
  • Yürür.
  • Karşılıklı orurarak top yuvarlar.
  • Emekleyerek basamak çıkar.
  • Yürüyerek bir nesne taşır.
  • Ayağıyla topa vurur.
  • İleri-geri yürür.
  • Yardımla merdiven iner-çıkar.
  • Yardımsız merdiven iner-çıkar.
  • Topu karşısındakine havadan atar.
  • Koşar.
  • Oyuncağını çekerek yürür.
  • Tek ayak üzerinde bir saniye durur.
  • Zıplar.
  • Belirli uzaklığı atlayarak geçer.

İlk Çocukluk (3-6 Yaşlar):

İlk beş yılda çocuklar büyük kaslarla ilgili hareketlerin kontrolünü kazanırlar (Güven; s. 87, Seyrek ve Sun; ss. 11-12). Bedensel olarak oransız bir gelişim vardır. Hareketlerde gösterişe kaçma, yumuşaklık eksikliği, değişmelerde kötü koordinasyon ile günlük gerekli hareketlerin başarılması sözkonusudur (Özmen; s. 33). Okul öncesi dönemi kapsayan ilk çocuklukta motor hareketler istemlidir. Fakat, hareketler çocuğun kendi ihtiyacını karşılayacak düzeydedir. Oyunlarda zor hareketleri yapmak için çaba sarfetmekten çok beğenilen hareketlerin yapılması önceliklidir.

Bu dönemde  çocuklar basit hareket formlarını kullanmaktadırlar. Bu hareket formları giderek gelişme gösterir. Araştırmalar bu devredeki çocukların sürate ilişkin gelişmelerinin belirli sınırlar içinde olduğunu göstermektedir. Okul öncesi dönemin sonlarına doğru kuvvet düzeyi düşüktür. Koordinasyon düzeyi alıştırmaların çok yönlü olmasına bağlıdır ve çocuktan çocuğa değişiklik gösterir. Dayanıklılık ve çabuklukta bu devre çocuğunda diğer faktörlerle benzerlik içindedir. Sürat ve çeviklik çalışmaları bu dönem çalışmalarının esasını teşkil eder. Temel dayanıklılık çalışmaları iyi sonuçlar vermektedir. Bu dönem çocuklarla yapılan çalışmalarda kuvvet geliştirici alıştırmalar daha az etkinlikte olmalıdır (Özer; s. 23). Bu dönem çocuklarında beden değişime uğrarken, koşma, zıplama, tırmanma ve fırlatma gibi hareket becerilerinde etkili bir eşgüdüm yaşarlar (Gander ve Gardiner; s. 229, Nelson; s. 12). Çabukluk, dayanıklılık, kuvvet ve süratle ilgili hareket formları belirli sporlara başlayan çocuklar için temel hareket formlarıdır. Okul çağı çocuklarında bu değerler daha çok oyunlarla kazandırılmaktadır.

İlk çocukluk döneminin motor hareketleri şöyle sıralanabilir (Jersild; s. 162, M.E.B.; ss. 133- 182, Yılmaz; ss. 86-87):

  • Ayaklarını farklı konumlarda kullanarak dengeli yürür.
  • Parmak ucunda 3 metre yürür.
  • Çift ayakla atlar
  • Çift ayakla sıçrar.
  • Tek ayala sıçrar.
  • Dengeli koşar.
  • Ayak değiştirerek iner-çıkar.
  • Tırmanma merdivenine iner-çıkar.
  • Top oyunları oynar.
  • 30 cm. yüksekten atlar.
  • 36-40 cm. uzun atlar.
  • 20 cm. yüksekte bir ipin üzerinden atlar.
  • Uygun şekilde takla atar.
  • Vücudunu dengeli olarak kullanır.
  • Ayaklarını dengeyi sağlayacak şekilde kullanır.
  • Makasla keser.
  • 60-85 cm. uzun atlar.
  • Sağ ayak üzerinde sekerek 2m. den az gider.
  • Denge tahtasında ileri geri yürür.
  • İp atlar gibi sıçrar.
  • Tempolu yürür.
  • Atılan topu tek eliyle yakalar.
  • Topu 6-7m. uzağa atabilir.
  • Kendi başına ip atlayabilir.
  • Koşarken yerden nesneleri alabilir.
  • yükseklikteki kaydırağa tırmanarak çıkar.
  • 10 saniyede 35-40 metre kadar koşabilir.
  • 75-80 cm. uzağa atabilir.

Çocukluk (6-9 Yaşlar) :

Kasların egemenliğinin arttığı bu dönemde çocukların el becerisi yönünden daha da geliştiği görülür (Mangır ve Aral; s. 43). Koordinasyon yeteneğinin artması nedeniyle estetik hareketlerde başarı vardır. Denge veya atıp-tutma gibi amaca yönelik basit hareketlerde kolaylık; koşma-atlama, atma-tutma, çarpma-vurma gibi günlük yaşama yakın normal hareket serilerinde kontrol vardır. Koordinasyon geliştirici çalışmalarda günlük motorsal hareketlerin mükemmelleştirilmesi, bacak ve kolların kontrol edilememesi nedeniyle pozisyon alma görevleri yerine getirilemez (Özmen; s. 34).

Okul çağı çocuğunun motor gelişimi temel becerilerde devam eden gelişme ile karaterizedir. Koşma becerisi 8 yaş cıvarında hızla olgun bir seviyeye ulaşırken bunu orta çocukluğa doğru yavaş bir ilerleme takip eder. Diğer temel becerilerin hızı değişkendir. Seefelt ve Haubenstrıcker, total okul edinimlerini düşünmeyi kullandıkları değerlendirmelerinde, 6 yaştaki erkek çocuğun el üstü fırlatmayı becerebildiklerini göstermişlerdir. Bununla beraber Halverson ve arkadaşları, komponent edinimi kullanmışlar ve çocukların çoğunun erken adolesana kadar fırlatmada ustalaşamadıklarını bulmuşlardır. Bu yaş grubundaki çocukların çoğu temel becerileri organize sporlara katılımda gereken bağlantılı becerilere ilerlemeye yetecek uygunlukta iyice öğrenmişlerdir. Postüral ve denge becerileri 7 yaş cıvarında erişkin niteliklerine ulaşır ve ergenlik ortalarına dek azalan bir ilerleme gösterir. Dengenin sürdürülmesi daha çok otomatiktir ve koşu, fırlatma ve yakalama gibi diğer becerilerde uzmanlaşmadan daha fazla dikkati gerektirir (Nelson; s. 13). Motor becerilerin başarılı olduğu bu dönemde hareketlerin çoğu otomatikleşmiştir. Hareketleri yaparken daha çok dikkat ederler ve düşünürler.

Çocukluk döneminin motor hareketleri şöyle sıralanabilir (Özcan; s. 49):

  • İleri-geri taklalar atabilir.
  • Eller üzerinde amuda kalkabilir.
  • Ani duruş ve ani çömelmeler yapabilir.
  • Koşar, hoplar, zıplar, atar, yakalayabilir.
  • Ritimle hareket edebilir.
  • Şarkılı oyunlar oynayabilir.
  • Koşarak engel üzerinden geçebilir.
  • Ritmik koşular yapabilir.
  • Kum havuzuna uzun atlama yapabilir.
  • Suya çift ayakla sıçrayabilir.
  • Havada takla atabilir.
  • Yana perende (çember) atabilir.
  • Dururken ani hızlanabilir.
  • 80 gram topa vurabilir.
  • Dönerek fırlatabilir (Gülle gibi).
  • Suda kulaç atabilir.
  • Suya dalış yapabilir, ileriye sıçrayabilir.
  • Basketbol topu ile dripling yapabilir.
  • Basketbol topu ile potaya atış yapabilir.
  • Futbol topu ile dripling yapabilir.
  • Ayağının iç tarafı ile topa vurup “pas” yapabilir.
  • Futbol topu ile kaleye şut çekebilir.
  • Sıçrayıp havada dönüş yapabilir.
  • Perende atabilir.
  • Ayaklarını açarak atlayabilir (birdirbir gibi).
  • Halk danslarını yapabilir.
  • Hentbol topu ile dripling yapabilir.
  • Hentbol topu ile pas verebilir.
  • Hentbol topu ile gol atışı yapabilir.
  • 2,5 kg. lık gülleyi atabilir.
  • 1 kg. lık diskle atabilir.
  • Sırıklı yüksek atlayabilir.
  • Kurbağalama yüzebilir.
  • Voleybol topuna aşağıdan vuruşlar yapabilir.

Son Çocukluk (9-12 Yaşlar):

Kollar ve bacaklar arasında dengeli bir uygunluk vardır. Vücudun ağırlık merkezinin alçak durumu dengeyi emniyet altına alır. Kol ve bacakların, günlük yaşantıdan uzak olan hareketlerden başlayarak yavaş yavaş kontrol edilmeleri mümkün olur (Özmen; s. 36). Son çocukluk döneminde hareket becerilerinin yoğun şekilde kontrolü söz konusudur.

Temel ve bağlantılı spor becerileri bu dönemde gelişir. Postural motor beceriler aşamalı gelişmeye devam eder. Bu dönemde görülen, çeşitli vücut segmentlerinin düzensiz ve koordinasyonsuz gelişme paternleri sonucu hantal çocuk tipi ortaya çıkar ki, bunun önde gelen belirtileri ortaya çıktığında geçici düzeltmeler gerekebilir.  Zirve kuvvet gelişimi genellikle zirve boy hızından daha geç görülür (Nelson; s. 14). Son çocukluktaki yavaş ve sürekli büyüme eğilimi ergenliğin başlamasıyla sona erer. Bu yıllar gelişimsel değişikliğin yavaş olduğu yıllar olmasına rağmen öğrenmenin hızlı olduğu yıllardır. Bu yıllar yeni beceriler kazanmaktan çok daha önceden kazanılmış olanların iyileştirilmesi ve stabilizasyonu dönemi olarak bakmak gerekir (Espenschade ve Eckert; s. 137). Adolesanla yeni vücut tanımaya başlanır. Stabilizasyon (kararlılık) hızla büyüyen organizmada sık sık denenir.

Son çocukluk döneminin motor hareketleri şöyle sıralanabilir (Özcan; s.58):

  • Basketbol topu ile hareket halinde iken potaya atış yapabilir.
  • Basketbol topu ile yürürken, birisi temas ettiğinde dengesini koruyabilir.
  • Futbol topu ile top sürebilir.
  • Cimnastikte birleşik hareketleri yapabilir.
  • Ritimle, tempo ile yön değiştirebilir.
  • 500 gramlık cirit atabilir.
  • Sırıkla yüksek atlayabilir.
  • Yüksek atlama yapabilir.
  • Vals yapabilir.
  • Yüzmede yunus dalışı yapabilir.
  • Voleybolde sıçrayarak vuruşlar yapabilir.
  • Suya, geriye sıçrayabilir.
  • Havadan gelen futbol topuna kafayla vurabilir.
  • Eller üzerinde perende yapabilir.
  • Geriye perende yapabilir.
  • El aletleriyle temel hareketler yapabilir.
  • Kum havuzuna uzun atlama yapabilir.
  • Yüzme havuzuna atlama, dönerek atlama, kalkış sıçrayışı yapabilir.
  • Futbol topu ile hareket halinde iken durabilir.
  • Jimnastik kasalarından atlayabilir.
  • Ense kipesi yapabilir.
  • Uzun kasalardan sıçrayabilir.
  • 2,5 kg. lık gülleyi atabilir.
  • Yüzerken dönüşleri yapabilir.

Yorum Ekleyebilirsiniz